Skip navigation.
Home

Nos presenta interlingua (continuate)

Nos presenta Interlingua (cont.)


UMI  Le sorte del latino. Un momento interessante de iste epocha era lo que on nomina le humanismo. Un elemento eminente sue era le retorno al tradition antique prechristian. Ab le puncto de vista del linguas "classic" (le latino e le greco) le humanismo habeva effectos e positive e negative. Le effecto positive era supra toto que lor peso augmentava in le vita scientific e in le education. Iste processo era adjuvate anque per que le eruditos escappante ab Byzantio in Europa Occidental portava con se multe valores del cultura de lingua grec.

Le linguas classic deveniva semper plus "vivente" anque in le senso que le scientias developpante in cadentia accelerate adoptava vocabulos pro le designation del notiones de numero augmentante quasi exclusivemente ex illos. Iste costume sembla esser rumpite solo in le ultime decennios ab que in le terminologia scientific (supra toto in le scientia de computatores) juxta le terminos de origine latin e grec le proportion de les de origine anglese comenciava augmentar rapidemente.

Ma le retorno al classicismo habeva anque un importante effecto negative. Le grande philologos del humanismo initiava un lucta acute contra le latino medieval "corrumpite" pro le restauration del normas lingual classic. Lor lucta era successose. Illes succedeva in succuter le position del latino medieval e in pervenir a que in le ambientes erudite solo le latino classic era considerate como "bon" latino. Ma isto non era apte a corresponder al exigentias del epocha.

Examinante le causas de iste inaptitude nos pote constatar le sequentes.

Primo, le obsolescentia del grammatica. Le characteristica del grammatica latin classic es le ricchessa del accidentia lo que rende possibile le libertate quasi illimitate del ordine de vocabulos e per isto le expression de nuances extraordinarimente fin e mesmo aperi le via al bravuras stilistic subtil. Ma le pensar lingual le plus nove tene le ordine le plus constricte de vocabulos pro su medio natural e pro exprimer le subtilitates trovava novelle instrumentos lingual, al formas latin del expression del nuances, in vice, illo ha devenite insensibile, mesmo illo considera le ordine libere de vocabulos in le phrases latin como confusion – in le caso le melior como un enigma a decifrar – e le ricchessa del accidentia latin – non necessari in phrases de ordine restringite de vocabulos – como ornamento superflue resultante in difficultates inutile. Le problema es augmentate anque per le structuras special del lingua latin difficilemente comprensibile al moderne pensar lingual.

Secundo, le obsolescentia del vocabulario. Con le cambiamento del vita nove notiones emerge le quales exige nove vocabulos (neologismos). Le defensores del puritate del latino, in vice, extirpeva impietosemente omne neologismo. Al mesme tempore notiones ancian perde lor actualitate – e le latino portava como carga superflue le vocabulos indicante los. Al fin, le obsolescentia del vocabulario es le connexion anque con le cambiamento del modo de reguardar le cosas, con le exigentia al ampliation o restriction del sphera de acception de certe vocabulos. Le humanistas, in vice, voleva eliminar tote le cambiamentos semantic del singule vocabulos evenite durante un millennio e medie.

Si iste aspiration violente de restauration non se habeva declarate ma, al contrario, on haberea lassate que le latino se adapta al exigentias novelle, mesmo haberea supportate iste adaptation, il es multo probabile que post su version classic e medieval anque su moderne se haberea formate.

Il es ver que in le evo moderne – in contrasto con le universalismo e regionalismo (simultanee e complementari) del medievo – le suprematia del nationalismo era inobviabile lo que habeva necessarimente su consequentias anque in le campo lingual: le consolidation del si-nominate linguas national – i.e. le linguas ab le un latere conscientemente cultivate, ab le altere latere supportate per un potentia statal – al detrimento e de un lingua supranational e del idiomas regional – i.e. o linguas politicamente non supportate o dialectos del linguas national. (Nos non debe oblidar que le decreto de Francisco I se dirigeva non solo contra le latino ma anque – e forsan plus accentuatemente – contra le idiomas regional, supra toto contra le provencial.) Nonobstante, in despecto del preponderantia de punctos de vista national, le supranationales nullemente cessava; consequentemente un latino moderne, si illo habeva existite, haberea subsistite – mesmo si su uso se habeva restringite a un élite limitate -, tanto plus proque le majoritate de su elementos (como vocabulos docte e terminos technic) realmente ha subsistite. (Il es interessante a observar que in despecto del effortios del nationalismos anque le punctos de vista regional non dispareva e remaneva "élites" conservante le idiomas regional, mesmo si, naturalmente, a un nivello basse de developpamento.)

Il es hic a mentionar que le mania del predilection verso le latino classic occideva practicamente le latino mesmo in le ecclesia catholic roman cuje lingua official in principio anque hodie es illo. Il es un secreto aperte que in nostre dies le documentos ecclesiastic es producite originalmente in diverse linguas national e illos es traducite ja ab longe in numerose tales quando on prepara lor "official" versiones latin de linguage ridicule que pote continer solo le parolas de Ciceron e Cesare e in que notiones como le del "auto" o del "television" es exprimite non per vocabulos simple ma per circumscriptiones intricate cuje loco conveniente serea non in textos ma solo in vocabularios interpretative. Ben que si il ha un organisation inter cuje quadros le uso de un latino "moderne" o "vivente" era ben motivate, isto es justemente le ecclesia catholic.

Dunque in le manco de un "latino moderne" e in le atmosphera del nationalismo victoriose le uso del linguas national deveniva general in tote le campos del vita.

Talmente un situation curiose se produceva: durante que le latino in su forma "explicite" (i.e. como lingua independente) non era plus in uso, in su forma "implicite" (i.e. como elementos latin in le linguas national) non solo continuava viver in quasi tote le linguas europee ma illo deveniva de plus in plus ric.

Le retorno del Oriente. Le reconnexion de Europa Oriental al currente principal del civilisation europee eveniva per duo passos.

Le prime era – supra toto in consequentia del activitate del tsar Petro le Grande – le modernisation de Russia. Insimul con le reception del civilisation moderne le vocabulos del quales nos ha parlate in supra penetrava in le lingua russe.

Le secunde era le expulsion del turcos ab Europa in le dece-none seculo. Isto rendeva possibile le modernisation del populos balkanic accompaniate per le mesme processos lingual como in Russia.

Obviemente, le modernisation – o "occidentalisation" – de tote iste populos e de lor linguas – a causa del hereditage roman sia directe sia indirecte – non del toto era un processo alien a illos. Illo era plus tosto un retorno a lor radices le plus profunde.

Le diffusion del linguas europee. Le expansion del moderne civilisation europee es un phenomeno ben cognoscite. Insimul con iste expansion le linguas europee perveniva a territorios de plus in plus remote. Illos ha devenite "linguas mundial" ma non pro se mesme ma como portatores del civilisation moderne. Con un parve exaggeration nos poterea dicer que per medio de illos le "latino implicite" deveniva "lingua mundial" e illos deveniva "linguas mundial" proque illos portava e representava le "latino implicite".

Il es a pena necesse observar que durante lor expansion global le linguas europee incorporava multe vocabulos de origine le plus diverse: ab le "chocolatl" azteca usque al "yoga" sanskrite. E il es forsan superflue parlar de que alicun vocabulos ab le un o le altere lingua europee ha penetrate in quasi tote le alteres: ab le "week-end" anglese usque "sputnik" russe.

Le panorama del linguas europee. In Europa se trova plur decenas de linguas national – e alora nos ancora non ha parlate del multe idiomas regional. Totevia, ex istos il ha alicunes que durante le historia ha pervenite a un importantia major.

Primo le lingua del Renascentia, le italiano obteneva un grande autoritate ma postea isto era supplantate per le del francese que in le vita diplomatic e scientific quasi hereditava ab le latino le rolo del lingua connexive international. Extra le continente europee – ultra le francese – le significantia del linguas del potentias marin expansive e colonisante – le espaniol, le portugese, le nederlandese, le anglese – es a observar.

Ab le fin del dece-octave seculo in le continente le importantia del germano augmentava gradualmente, specialmente in le monarchia del Habsburges e in su ambiente de attraction ma anque in le paises scandinave connectite con Germania per stricte relationes cultural e economic, e mesmo in Russia. Le causa principal del diffusion del lingua german era totevia le grande progresso del vita scientific german deveniente un modello general pro tote le vita scientific del mundo.

Ab le medietate del dece-none seculo le peso anque del russo augmentava permanentemente.

Examinante le situation actual nos pote constatar que al presente le lingua europee le plus diffundite es le anglese. Multos assere que tosto o tarde iste lingua devenira le lingua universal del epocha moderne. Ben que multe signos pare reinfortiar iste assertion, on pote observar anque un processo opposite: le resistentia contra le hegemonia del anglese augmenta (le plus resolutemente in le sphera del linguas romanic).

Ben que le importantia del francese va diminuente, su rolo in le relationes international nullemente es negligibile (anque extra le territorios de orientation lingual francese) con reguardo particular al resistentia supra-mentionate contra le anglese. Il es digne a nostre attention que in le organisationes international cuje sol lingua official – in despecto del effortios del grande potentias anglophone – remaneva le francese nemo exige le introduction de ulterior linguas official durante que in illos in que ultra le francese on rendeva official anque le anglese le actiones in favor de linguas ulterior immediatemente se mitteva in marcha.

Le rolo del altere grande linguas europee es plus tosto regional ma como tal in general multo importante. Assi le del espaniol in America latin – ab le partes del sud del Statos Unite usque al Terra del Foco -, le del portugese in Brasil, le del germano in certe partes de Europa, le del russo, in vice, in le paises del Union Sovietic de un vice.

Quatro ex iste linguas – le anglese, le francese, le espaniol e le russo – ha loco inter le sex linguas official del Organisation del Nationes Unite. Le linguas semiofficial del ecclesia catholic roman – ultra su lingua official (como nos ja lo videva: impracticabile): le latino classic – es le italiano, le espaniol, le francese, le anglese e le germano. Le linguas official del foro cultural europee de 1985 in Budapest era le anglese, le francese, le russo, le espaniol, le germano e le italiano.

Le problema lingual del mundo – e respectivemente de Europa – hodierne es enorme. Le exigentia de un lingua commun del civilisation moderne es grande. Ma qual serea iste lingua? Nos videva que ni le anglese ni le latino classic es apte a iste rolo.

Ma nos videva que in le linguas europee (que pote esser representate de derecto per le septe le plus diffundite) se cela un grande hereditage lingual commun supra toto, totevia non exclusivemente latinesc. Poterea nos utilisar iste hereditage? Poterea illo forsan esser le base de un lingua construite apte a servir como lingua commun?

Un lingua construite. Poterea nos cercar le solution in iste direction? Pro poter responder iste question nos debe studiar le historia del linguas construite.

 2. LE VIA DEL LINGUAS CONSTRUITE

(Ab Universal Glot usque a Interlingua)

Le exigentia del production de un lingua artificial surgeva ja in le grande philosophos rationalista del dece-septe seculo, Descartes e Leibniz. Totevia, lor aspirationes era motivate non per le manco de un lingua connexive international del civilisation europee (alora il habeva ancora le latino e ja le francese) ma plus tosto per le exigentia de un structura rational que haberea rendite possibile le classification inambigue del notiones describente le mundo. Non es nostre carga examinar sia le realisabilitate sia le expedientia de iste idea. Pro nos lo importante es que iste thema se connecte solo laxemente al problema que nos interessa.

Le idea que pro eliminar le difficultates proveniente del diversitate lingual del civilisation moderne on deberea construer un lingua auxiliar international surgeva in le ultime tertio del dece-none seculo.

Il non es per fortuna que in ille periodo. Ab le un latere il era ja toto evidente que qui voleva participar in le communication international debeva apprender al minus tres linguas (le francese, le anglese e le germano) e on poteva conjecturar que in le futuro le numero del linguas a apprender crescerea, ab le altere latere pro le etate que credeva inconditionalmente in le developpamento il era obvie que con medios rational tote le problemas pote esser facilemente solvite.

Pro nos le historia del aspirationes a construer linguas auxiliar international appare como le historia del experimentos – a vices consciente ma le plus sovente subconsciente – a construer ex le latino "implicite" un lingua de plen valor.

Iste historia se divide in duo partes. Le prime es le epocha del initiativas individual characterisate per tentativas reprendite e per lor critica acre. Le secunde es le del Association de Lingua Auxiliar International (IALA) que terminava in modo reassecurante un developpamento de duo tertios de seculo.

2.1. Le epocha del initiativas individual.

Le comenciamentos. – Nos ignora in qui surgeva le prime vice le idea que le lingua auxiliar international deberea esser construite ex le elementos commun del linguas natural. Ma il es certe que primo Pirro elaborava un plano de lingua que se basava super le elementos commun in le linguas national e que aspirava al totalitate. Su Universal Glot appareva in 1868. (On non succedeva in discoperir qui Pirro era. Su nomine es verisimilemente un pseudonymo. Secundo certe suppositiones recente ille era de nationalitate german durante que previemente on opinava que ille habeva essite un espaniol.) Universal Glot era le prime plano de un lingua artificial de typo "naturalistic". Le attributo "naturalistic" vole dicer que le puncto de vista le plus importante del linguas de iste typo es: appoiar se al linguas natural, mantener le contacto le plus stricte con le linguas national.

Universal Glot non produceva un interesse special. Del resto, in le decennios sequente le attention se dirigeva verso le linguas auxiliar international de typo "schematic". Le attributo "schematic" (on poterea dicer in su vice anque "regular") vole dicer que le puncto de vista le plus importante del linguas de iste typo es le regularitate. Isto era formulate le plus extrememente per le principio de univocitate de Ostwald. Secundo isto cata elemento del lingua (vocabulo, affixo, desinentia) debe semper haber un significato identic e, inversemente, cata significato debe esser exprimite per un sol elemento del lingua. (Dunque il non ha parolas ambigue o synonymos, il non ha exceptiones grammatic etc.)

Inter le linguas auxiliar international primo Volapük de Schleyer attingeva un popularitate major. Volapük era un lingua extrememente artificial ben que illo prendeva le radices de su vocabulos ex le linguas natural (supra toto ex le anglese), totevia modificante los sovente in modo incredibile. (Le vocabulo "Volapük" mesme proveni del vocabulos anglese world = "mundo" e to speak = "parlar".) Le popularitate del lingua justificava mesmo le fundation de un Academia de Volapük. Ma quanto rapidemente le movimento de Volapük vadeva florente, tanto rapidemente illo declinava. Le causa de isto era que le lingua era toto alien al traditiones del linguas europee. Estraniemente le Academia de Volapük jocava un rolo significante in le labor pro un lingua auxiliar international anque post le fiasco total del lingua.

Esperanto. – Le lingua auxiliar international que succedeva in acquirer le plus de partisanos e super que multos crede que illo es le sol tentativa de iste sorta es Esperanto publicate per Zamenhof in 1887. Esperanto es un importante lapide de millia in le historia del movimento pro un lingua auxiliar international. Primo proque illo demonstrava le possibilitate de construer un lingua artificial que on poteva considerar como un lingua de plen valor, secundo proque illo verificava que le condition fundamental del utilisabilitate de un lingua international era su appoio al elementos vermente international, tertio proque le criticas contra illo monstrava le via de developpamento ulterior.

In le sequentes nos schizza le tractos le plus characteristic de Esperanto.

Le orthographia de Esperanto es in principio toto phonetic. Le alphabeto de Esperanto se basa super le alphabeto latin: illo utilisa vinti-duo ex su vinti-sex litteras (illo omitte le litteras q, w, x e y), sex illo provide de signos diacritic (c, g, h, j, s, u). Le introduction de litteras con signos diacritic non pote esser objectate theoricamente ma practicamente illo resulta in difficultates grave proque le textos in Esperanto pote esser scribite solmente per machinas specialmente cambiate, le imprimerias non es preparate a imprimer tal litteras "exotic" etc. Le orthographia de Esperanto es un grande obstaculo practic del diffusion del lingua.

Le puncto de vista fundamental del grammatica de esperanto es que on debe exprimer le relationes grammatic per medios purmente morphologic (e non per syntactiches e particularmente non per semantiches). Isto apparenta le grammatica de Esperanto a les del linguas classic. (Talmente Esperanto non es del toto tanto moderne quanto su partisanos volerea facer nos creder.) Un de su tractos le plus characteristic es que le vocabulos pertinente a varie sortas de vocabulos ha in general le mesme termination (e altere sortas de vocabulos non debe haber iste terminationes!). Assi le substantivos (salvo le prenomines pro feminas) se termina semper con -o, le adjectivos con -a, le adverbios derivate ab le adjectivos con -e. Le infinitivo del verbos se termina con -i, lor formas presente con -as, passate con -is, futur con -os, le signo del conditional es -us, le del imperativo -u. Le verbos non ha desinentias personal, pro isto (salvo le secunde persona del imperativo e le verbos impersonal) il es semper obligatori exponer le subjecto substantival o pronominal. Le verbos – deviante ab le plus del linguas europee moderne – ha non duo ma sex participios lo que rende possibile le production de un magazin ricchissime de formas periphrastic.

Le nomines ha un declination. Isto cognosce duo casos. Le signo del plural es -j, le desinentia del accusativo es -n. On debe facer concordar le attributo con le vocabulo qualificate in numero e caso. Dunque:

bela birdo "belle ave" belaj birdoj "belle aves"

belan birdon "belle ave" belajn birdojn "belle aves"

(La belaj birdoj flugas = Le belle aves vola

Mi vidas la belajn birdojn = Io vide le belle aves)

Iste character del lingua rende possibile – como in le linguas classic – le libertate total de ordine de parolas.

Preferer de iste maniera le medios morphologic es problematic. Nos videva que le evolution del linguas europee moderne prefereva – insimul con le atrophia del medios morphologic – le uso del medios syntactic. Pro isto le grammatica de Esperanto es alien al modo de pensar de ille linguas: illo es archaisante.

Le vocabulario de Esperanto consiste de vocabulos radical, vocabulos derivate e vocabulos componite.

Le parte preponderante del vocabulos radical es adoptate ex linguas vivente, supra toto ex le grande west-europees, ma a vices anque ex slaves o alteres.

Qual vocabulo radical es adoptate ex qual lingua? Il non existe ulle principio o regula. Le processo es arbitrari e accidental. On sovente distorque le vocabulos original, a vices sin ulle ration, a vices pro evitar que un vocabulo radical sia un homonymo de un vocabulo derivate regularmente ab un altere vocabulo radical. Anque le modificationes non es dirigite per ulle regularitate o principio ordinante.

Alicun exemplos del vocabulos radical:

Vocabulos in essentia non distorquite: cemizo (francese chemise "camisa"), cesi (italian cessare "cessar"), birdo (anglese bird "ave"), knabo (german Knabe "puero"), kolbaso (hungare kolbász "salsicia").

Vocabulos distorquite: vipuro "vipera" (vidente le forma *vipero on supponerea que illo proveni del vocabulo vipo "flagello" e del suffixo -ero "parte de alique", dunque su significato serea "parte constituente del flagello"), rabeno "rabbino" (vidente le forma *rabino on pensarea que illo es le forma feminin del vocabulo rabo "robamento") (del resto, in le processo del distorquimento le lingua non es consequente post que le vocabulo kolego pote significar e "collega" e "collo gigantesc" o le vocabulo eraro e "error" e "complexo del partes"), sangi "cambiar" – sin ulle ration proque le verbo francese changer e anglese change suggererea le forma *cangi.

Multo instructive es le sorte del derivatos del radice latin pon-. Le thema imperfecte del verbo ponere "poner" proveniente ab iste radice es pone-, su thema supin es posit-. In Esperanto ni le un ni le altere thema appare como vocabulo radical. Appare, in vice, su varie derivatos con prefixos verbal (deponi, disponi, eksponi, imponi, komponi, proponi, transponi), totos como vocabulos radical independente (!) (ma manca *suponi, in su loco nos pote discoperir le forma surprendente supozi, anque juxta eksponi appare – como synonymo! – ekspozi). Similemente, como vocabulos radical independente (!) appare formas derivate ab le thema supin como apozicio, kompozicio, depozicio, dispozicio, ekspozicio, postpozicio, prepozicio (le verbos correspondente *aponi, *oponi, *postponi, *preponi non existe!), propozicio – ma il non ha *impozicio, *supozicio o *transpozicio. (Nos observa solo a proposito: il es incomprensibile proque le suffixo -ion del substantivo verbal latin se atrophia a -i.)

On pote clarmente vider que Esperanto non cognosce le notion del radice in senso linguistic e que illo determina toto inconsequentemente su vocabulos radical.

In le formation del vocabulario de Esperanto joca grande rolo le derivation e le composition de vocabulos. Le aspiration es que le numero del vocabulos radical sia tanto parve quanto possibile, per medio del affixos regular, in vice, on pote exprimer le maximo de notiones. Assi, per exemplo, quanto al adjectivos indicante qualitates opposite solo un de illos es exprimite per un vocabulo radical independente, le altere es un vocabulo derivate (grandamalgranda "grande" – "parve", belamalbela "belle" – "fede", bonamalbona "bon" – "mal" etc.). Le vocabulario de Esperanto es talmente characterisate per un dualitate estranie: super le base del vocabulos radical con origine toto chaotic se construe un systema rigidemente regular del vocabulos derivate. Naturalmente, anque le systema del affixos es arbitrari e accidental.

Le exaggeration del derivation regular guida a vices a vocabulos comic. Le suffixo -in (como nos ja lo mentionava) allude a esseres de sexo feminin. Si rego es "rege" regino es "regina", isto es un rege de sexo feminin; si sekretario es "secretario", sekretariino es "secretaria", isto es un secretario de sexo feminin. Isto serea in ordine. Ma il es un pauco estranie que secundo le logica de Esperanto si patro es "patre", "matre" es patrino, dunque un patre de sexo feminin, e si viro es "viro", "femina" es virino, isto es un viro de sexo feminin. Plus que bizarre!

Al mesme tempore le radices characterisante le matre matr- e le femina femin- se trova in vocabulos como matrico, matrikuo, matrono e feminismo, feministo. Nos poterea demandar: proque non dice on plus tosto *patrinico, *patrinikuo, *patrinono, *virinismo, *virinisto (mesmo *virinistino post que feministo e *virinisto significa secundo le leges del lingua un viro feminista)? Ma nos non lo demanda. Presentante iste exemplos nostre scopo era solmente demonstrar: quanto colligite sin le reflexion debite, deficiente del ver logica interne es le vocabulario de Esperanto. E isto non pote esser acceptate in caso de un lingua schematic.

Al fin nos debe mentionar que un parte del vocabulos de Esperanto es un serie de sonos construite toto arbitrarimente sin ulle precedente lingual natural. (Pro exemplo: ciam "semper", tuj "subinde" etc.)

In summa nos pote constatar que Esperanto es essentialmente un lingua mixte toto contingente de typo sabir.


Tertie parte

Initio del pagina